De klimaatverandering heeft invloed op de hele planeet, maar de gevolgen variëren afhankelijk van de geografie, de infrastructuur en het overheidsbeleid van elk gebied. Het identificeren van de landen die het minst worden getroffen door de klimaatverandering vereist het onderscheiden van twee vaak verwarde begrippen: de fysieke blootstelling aan risico’s en de capaciteit van een land om de effecten ervan op te vangen.
Klimatische blootstelling en aanpassingsvermogen: twee criteria die niet verward moeten worden
Een land dat zich in een gematigde zone bevindt, kan te maken krijgen met hittegolven, overstromingen of herhaalde droogtes, terwijl het de schade kan beperken dankzij dijken, aangepaste bouwnormen of een goed functionerend gezondheidssysteem. Omgekeerd kan een gebied dat weinig blootgesteld is aan extreme gebeurtenissen, zich kwetsbaar voelen bij een ongebruikelijke gebeurtenis door gebrek aan middelen.
Daarom plaatsen recente ranglijsten, zoals de Climate Change Performance Index 2026, Zweden, Denemarken en Finland onder de landen die het minst worden getroffen door de klimaatverandering. Deze resultaten weerspiegelen meer de kwaliteit van hun klimaatbeleid (emissiereductie, investeringen in aanpassing) dan de afwezigheid van opwarming op hun grondgebied.
De nuance is groot: geen enkel land ontsnapt aan de klimaatverandering. De relevante vraag is welke landen de gevolgen voor hun bevolking en ecosystemen het beste beperken.
Noordse landen en klimaatverandering: een relatief geografisch voordeel
Noorwegen, Finland, Zweden en IJsland hebben verschillende gunstige kenmerken. Hun hoge breedtegraad beschermt hen tegen de meest extreme hittegolven. Hun zoetwatervoorraden blijven overvloedig. Hun lage bevolkingsdichtheid vermindert de druk op landbouwgrond.
Voordelen die geen garanties zijn
De opwarming vordert sneller in de Arctische gebieden dan het wereldgemiddelde. Noorwegen en Finland merken al veranderingen in hun bosecosystemen en een versnelde kusterosie. IJsland, ondanks zijn insulariteit, wordt geconfronteerd met het smelten van zijn gletsjers, wat de stromen van zijn rivieren en de beschikbaarheid van bepaalde hulpbronnen verandert.
Het Noordse voordeel ligt minder in de geografie dan in de financiële en technische middelen die worden ingezet om schade te anticiperen. Deze landen investeren massaal in klimaatonderzoek, veerkrachtige infrastructuur en de energietransitie.
Klimatologische kwetsbaarheid in Afrika, Azië en Latijns-Amerika
Om te begrijpen wat de “minder getroffen” landen onderscheidt, moet men kijken naar de landen die het meest getroffen zijn. De Wereldwijde Klimaatrisico-index van Germanwatch, die al meer dan vijftien jaar regelmatig wordt gepubliceerd, identificeert de landen die het meest worden beïnvloed door extreme weersomstandigheden. De gebieden die het vaakst bovenaan deze ranglijst staan, delen verschillende kenmerken:
- Een sterke afhankelijkheid van regenafhankelijke landbouw, waardoor de oogsten direct afhankelijk zijn van neerslagvariaties en droogteperiodes
- Onvoldoende infrastructuur om te weerstaan aan overstromingen, cyclonen of aardverschuivingen
- Overbelaste gezondheidssystemen, die niet in staat zijn om de pieken in mortaliteit als gevolg van hittegolven of door vectoren overgedragen ziekten op te vangen
Sub-Sahara Afrika, Zuid-Azië en bepaalde gebieden in Midden-Amerika concentreren deze kwetsbaarheden. Klimatologische kwetsbaarheid is vooral een kwestie van middelen, niet alleen van breedtegraad of gemiddelde temperatuur.
Klimatologisch beleid: de echte differentiërende factor tussen landen
De landen die onderaan de klimaatrisicoranglijsten staan, zijn niet de landen waar niets gebeurt, maar de landen waar de gevolgen beter worden opgevangen. Nieuw-Zeeland, bijvoorbeeld, ondervindt steeds vaker overstromingen. De positie in de ranglijsten blijft gunstig omdat hun stadsplanning, bouwnormen en vroegtijdige waarschuwingssystemen de menselijke en materiële verliezen verminderen.
Wat de klimaatprestatie-indices meten
De Climate Change Performance Index evalueert vier belangrijke dimensies:
- Het niveau van broeikasgasemissies in verhouding tot het BBP en de bevolking
- De vooruitgang van hernieuwbare energie in de nationale energiemix
- Het energieverbruik per inwoner en de evolutie daarvan
- De ambitie en uitvoering van het nationale klimaatbeleid
De Scandinavische landen domineren deze ranglijst omdat ze de meeste van deze criteria afvinken. Hun klimatologische veerkracht is rechtstreeks het resultaat van politieke keuzes die gedurende meerdere decennia zijn volgehouden, niet van een geografisch gelukje.
Frankrijk en de opwarming: een tussenpositie
Frankrijk wordt soms gezien als relatief beschermd dankzij zijn gematigde klimaat en de diversiteit van zijn regio’s. De werkelijkheid is echter meer gemengd. Het land staat volgens verschillende recente analyses, verspreid door organisaties zoals de Hoge Raad voor het Klimaat, onder de meest blootgestelde landen in Europa voor klimatologische risico’s.
Extreme hitteperiodes nemen toe, de mediterrane regio’s lijden onder terugkerende droogtes, en overstromingen treffen regelmatig het noorden en westen van het land. Frankrijk combineert een toenemende blootstelling met nog ongelijkmatige aanpassingscapaciteiten afhankelijk van de gebieden.
De grote steden investeren in vergroening en thermische isolatie van gebouwen. De landelijke gebieden en de overzeese gebieden hebben daarentegen meer beperkte middelen om met dezelfde risico’s om te gaan.
Het onderscheid tussen “gespaarde” landen en “getroffen” landen door klimaatverandering verliest elk jaar een beetje meer relevantie. Wat de gebieden werkelijk scheidt, is het verschil tussen het tempo van de opwarming en dat van de aanpassing. De Noordse landen blijven op dit vlak een stap voor, maar hun voordeel berust op hoge publieke budgetten en een constante politieke wil, twee elementen die niets vanzelfsprekend of gegarandeerd zijn.